اینانا یا گیلگمش؛ کدام یک نخستین قهرمان ادبی تاریخ است؟
آیا نخستین قهرمان ادبی تاریخ، گیلگمش بوده یا اینانا؟ شواهد جدید نشان میدهد که شاید این الهه سومری، پیش از پادشاه افسانهای اوروک، تخیل بشر را تسخیر کرده باشد.
«جانا ماتوشاک»، استادیار سومرشناسی دانشگاه شیکاگو، میگوید قطعات منتشرنشدهای متعلق به حدود ۲۱۰۰ سال پیش از میلاد وجود دارد که حاوی داستانهای اولیه گیلگمش هستند؛ داستانهایی که بعدها به نسخههای شناختهشده راه نیافتند.
با این حال، متون ادبی متعلق به حدود ۲۶۰۰ سال پیش از میلاد نیز وجود دارند که به اینانا و معشوق بداقبالش اشاره میکنند. این موضوع نشان میدهد که عناصر اصلی داستانهای اینانا احتمالاً از همان زمان شناخته شده بودهاند.
—
🔹 اینانا؛ کهنتر از گیلگمش؟
ماتوشاک میگوید:
«بر اساس شواهد موجود، به نظر میرسد داستانهای مربوط به اینانا از داستانهای گیلگمش قدیمیتر باشند، اما نمیتوان با اطمینان کامل درباره آن قضاوت کرد. داستانهای بسیاری وجود داشتهاند که هرگز مکتوب نشدهاند.»
آنچه تقریباً قطعی به نظر میرسد این است که اینانا، بهعنوان یک الهه، زودتر از گیلگمش وارد عرصه تاریخ شده است. نخستین اشاره شناختهشده به او روی گلدانی متعلق به حدود ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد دیده میشود؛ یعنی مدتها پیش از نخستین اشاره به نام گیلگمش.
—
🔹 شواهدی از دل داستانها
علاوه بر شواهد تاریخی، نشانههایی در خودِ روایتها نیز وجود دارد. «مارتین ورثینگتون»، دانشیار مطالعات خاورمیانه در کالج ترینیتی دوبلین، اشاره میکند که داستانهای اینانا ممکن است ریشه در دوران پیشاتاریخ داشته باشند. او استدلال میکند که این روایتها، برخلاف داستانهای گیلگمش، به وجود شهرها و زندگی شهری وابسته نیستند و بنابراین میتوانند قدمتی بسیار کهنتر داشته باشند.
—
🔹 ارتباط اینانا با سیاره زهره (ونوس)
ماتوشاک به فرضیهای جذاب اشاره میکند که بر اساس آن، اگر اینانا نماد سیاره زهره بوده باشد، داستان هبوط او به جهان مردگان میتوانسته تلاشی برای توضیح ناپدید شدن موقت این سیاره از آسمان شب باشد.
او میگوید:
«تصور من این است که حرکت منحصربهفرد سیاره زهره در آسمان از همان ابتدا نیازمند توضیح و تبیین بوده است.»
—
🔹 آیا اینانا نخستین قهرمان ادبی تاریخ است؟
به نظر میرسد پاسخ مثبت باشد. به هر دلیلی، داستانهای گیلگمش و اینانا بودند که برای نخستین بار تخیل بشریت را تسخیر کردند و توانستند برای هزاران سال زنده بمانند.
اما همانطور که ورثینگتون میگوید، این حوزه اکنون «با سرعتی چشمگیر در حال تحول و دگرگونی است». پژوهش بر روی لوحهای میخی، که امروز با کمک هوش مصنوعی نیز انجام میشود، میتواند هر لحظه به کشف اثری تازه منجر شود؛ کشفی که شاید درک ما از نخستین حماسههای جهان و قهرمانانشان را بهکلی دگرگون کند.
—
🔹 جمعبندی
اینانا احتمالاً کهنترین قهرمان ادبی شناختهشده است، اما تحقیقات همچنان ادامه دارد. کشف لوحهای جدید ممکن است هر لحظه این روایت را تغییر دهد. آنچه مسلم است، تأثیر شگرف این دو شخصیت اسطورهای بر فرهنگ و ادبیات بشری است.
—
📚 کتاب «اینانا»، بازآفرینی امیلی اچ. ویلسون از حماسه گیلگمش و دیگر اسطورههای باستانی سومری، توسط انتشارات تایتان منتشر شده است.
❓ سوالات متداول
اینانا کیست؟
اینانا الهه عشق، باروری و جنگ در اسطورهشناسی سومری است که بعدها با ایشتار در اسطورهشناسی بابلی همسان شد.
گیلگمش کیست؟
گیلگمش پادشاه افسانهای اوروک و قهرمان حماسه گیلگمش، یکی از کهنترین آثار ادبی شناختهشده بشر است.
چرا اینانا را نخستین قهرمان ادبی میدانند؟
زیرا نخستین اشاره به او به حدود ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد بازمیگردد که قدیمیتر از اشاره به گیلگمش است و داستانهایش نیازی به زیستشهری ندارند.
نظر شما چیست؟ فکر میکنید اینانا یا گیلگمش، نخستین قهرمان ادبی تاریخ باشد؟ 👇