ترس از شکست؛ از علتها تا راهکارهایی برای رشد و موفقیت
ترس از شکست یکی از اصلیترین و قدیمیترین هیجاناتی است که با آن بزرگ میشویم. همه ما احتمالاً ترس از حشرات، سوسکها، سگها یا قرار گرفتن در موقعیتهای خاص را تجربه کردهایم. اما یکی از رایجترین انواع ترس، ترس از شکست در امور مهمی مثل کنکور، مصاحبه کاری، مسابقات یا پیشنهادهای بزرگ زندگی است. این ترس میتواند با تپش قلب، تنگی نفس و افکار اضطرابی همراه باشد.
برای درک بهتر این موضوع، داستان «کونال» را در نظر بگیرید. او کارمند یک شرکت فناوری اطلاعات است و خود را فردی کمالگرا میداند. کونال همیشه نگران نظر مدیران و برآورده نشدن انتظارات است. همین ترس از شکست باعث اضطراب، خلق بدخلق و روی آوردن او به سیگار کشیدن مداوم شده است. همچنین این ترس خلاقیت را از کارهایش گرفته است. این نمونهای واضح از تأثیر منفی ترس از شکست بر کیفیت زندگی است.
ترس از شکست (آتیچیفوبیا) چیست؟
از نگاه روانشناسی، ترس از شکست یا «آتیچیفوبیا» (Atychiphobia) نوعی انگیزه اجتنابی است. این واژه از کلمه یونانی به معنای بدشانسی گرفته شده است. این ترس از شرم و تحقیرِ احتمالیِ ناشی از شکست سرچشمه میگیرد. گرچه این مفهوم عنوان مستقلی در DSM-5 ندارد، اما در دسته «فوبیای خاص» قرار میگیرد.
ریشههای این ترس اغلب به ۵ پیامد نگرانکننده گره خورده است:
-
احساس شرم و خجالت
-
دستکم گرفتن و بیارزش دانستن خود
-
ابهام و ناامیدی نسبت به آینده
-
از دست دادن توجه و علاقه افراد مهم زندگی
-
ناراحت یا عصبانی کردن اطرافیان
ریشههای ترس از شکست از کجا شکل میگیرد؟
۱. تجربیات دوران کودک و رفتار والدین
تحقیقات نشان میدهد کودکانی که تحت انتقاد مداوم یا انتظارات بسیار بالای خانواده هستند، بیشتر در معرض ترس از شکست قرار میگیرند. پژوهشهای دانشگاه پنسیلوانیا و نتایج دیگر تحقیقات، عواملی مانند قطع محبت مادری هنگام اشتباه را شناسایی کردهاند. همچنین جریمه کردن شکستها در عین بیتفاوتی نسبت به موفقیتها، اصلیترین عوامل درونی شدن این ترس در کودکان هستند.
۲. کمالگرایی؛ محرک پنهان ترس
روانشناسان شناختی ترس از شکست را هسته اصلی کمالگرایی میدانند. کمالگرایی به ۳ دسته تقسیم میشود:
-
کمالگرایی خودمدار (Self-Oriented): فرد استانداردهای غیرواقعبینانهای برای خود میگذارد. این امر میتواند منجر به افسردگی، اضطراب و سوختگی شغلی شود.
-
کمالگرایی جامعهمدار (Socially Prescribed): فرد تصور میکند دیگران انتظارات بینقصی از او دارند. این نوع با افسردگی و افکار خودکشی مرتبط است.
-
کمالگرایی دیگرمدار (Other-Oriented): فرد انتظارات غیرواقعی از اطرافیان دارد. این امر به انزوا، بدبینی و سرزنش دیگران میانجامد.
۳. محیطهای رقابتی در مدارس
سیستمهای آموزشی و ورزشی اغلب بیش از حد بر نمره و پرهیز از شکست تمرکز میکنند. این موضوع دانشآموزان و ورزشکاران را از انجام کارهای سخت فراری میدهد. همچنین هنگام مواجهه با شکست، آنها دچار سرخوردگی شدیدی میشوند.
روی دیگر سکه: چگونه ترس از شکست میتواند ابزار رشد باشد؟
اگرچه ترس از شکست میتواند باعث بهتأخیرانداختن کارها (اهمالکاری) و کاهش انگیزه شود، اما تحقیقات نشان میدهند که تغییر نگاه به شکست، جنبههای مثبتی هم دارد:
-
درس گرفتن و بهبود عملکرد: شکست به فرد نشان میدهد چه چیزی درست کار نکرده است. همچنین نشان میدهد چگونه میتوان آن را بهبود داد.
-
افزایش خلاقیت و نوآوری: اگر فرد ترس خود را کنترل کند، این ترس او را مجبور میکند به دنبال ایدهها و راهکارهای جدید بگردد. همچنین زاویهدیدهای کاملاً جدید و خلاقانه پیدا میکند.
-
تقویت تابآوری: مواجهه با شکست و عبور از آن، تابآوری فرد را بالا میبرد. این تابآوری برای موفقیتهای آینده بسیار مفید است.
نتیجهگیری
ترس از شکست ناشی از خودِ کار نیست، بلکه از ذهنیتی است که ما دور آن میسازیم. شکست بخش جداییناپذیر و طبیعی مسیر موفقیت است. شاید نتوانیم ترس را به طور کامل از زندگی حذف کنیم، اما میتوانیم با درک آن و تغییر نگرش جامعه و خودمان، یاد بگیریم که دست در دستِ این ترس، به سمت رشد و موفقیت حرکت کنیم.
